پورتال سازمانی

پرتال سازمانی

پورتال هوشمند

تاریخ اقتصادی جناح-قسمت اول

به قلم دکتر محمد حسن نیا

تاریخ اقتصادی شهر جناح با تاکید بر مسیرهای تجاری (قسمت اول)

شهر جناح از جمله شهرهای پسکرانه ای خلیج فارس است که ماهیت وجودی آن به تاریخ اقتصادی و در مسیر تجارت بودن این شهر بر می گردد. این شهر تاریخی تا بندر چارک و کرانه های خلیج فارس تقریبا از مسیر خور جناح 42 کیلومتر فاصله دارد. در مسیر راه خور بودن جناح در گذشته یک مرکزیت اقتصادی بزرگ برای این شهر تاریخی بوده است. از اواخر دوره صفویه و به ویژه در دوره شاه سلطان حسین صفوی، راه خور جناح که مسیر کاروانی تجاری در ادوار باستانی و تاریخی ایران بوده است، به رونقش بیش از پیش اضافه گردید و چون بندرکنگ مرکز تجارت پرتغالی ها و هلندی ها گردید، یکی از مسیرهای تجاری کاروان رو به استان فارس، مسیر تجاری راه خور جناح بود. این مسیر تجاری با کمترین فاصله کالا را از بنادر خلیج فارس به ناحیه جهانگیریه، شهر جناح و استان فارس می رساند. از طرف دیگر شهر جناج با توجه به موقعیت صحرای جناح یک شهر کشاورزی و باغداری نیز بوده است که در این نوشتار که با حمایت های فرهنگی شورای اسلامی شهر جناح و شهردار پرتلاش و اندیشمند این شهر جناب آقای مهندس محمد جلالی می باشد، به صورت مفصل به گوشه ای از تاریخ اقتصادی جناح پرداخته می شود.

در سلسله نوشتارهایی که در ارتباط با تاریخ اقتصادی جناح صورت می گیرد، راه ارتباطی خور جناح اهمیت ویژه ای دارد. نگارنده پیش از این نیز به مزایای راه خور در فراز و فرود تاریخ اقتصادی شهر جناح و ناحیه جهانگیریه پرداخته است که با توجه به اهمیت راه خور به عنوان نقطه محوری اقتصاد جناح به صورت مفصل تر به آن پرداخته می شود. چون در گذشته در اثر مجاورت جناح به فرامرزان، اشکنان، بیخه تراکمه بسیاری از مردم مناطق نامبرده برای خرید و فروش کالا به جناح می آمدند و در بسیاری از مواقع قوافل تراکم از اطراف لامرد، بیرم، اشکنان برای فروش حبوبات به جناح می آمدند و پس از فروش کالاهای خود پارچه و سایر ملزومات را از جناح خریداری می کردند.( شرفایی، 1382، ص 41) در مجاورت راه خور بودن در برخی از زمان های تاریخی این رفت و آمد قافله ها را در کمترین مسیر ممکن میسر می کرده است.

در مجموع در ارتباط با مسیرهای تاریخی که در اقتصاد یک شهر و منطقه نقش داشته و راه خور جناح هم یکی از این مسیرهای تاریخی تجاری بوده است باید عنوان کرد که مسیرهای تاریخی که نقش اقتصادی در حیات یک شهر یا منطقه داشتند، از جمله مباحثی است که در تاریخ اقتصادی، آن حوزه جغرافیایی می بایست بیشتر مورد واکاوی قرار گیرد. فواید یک مسیر تاریخی فقط مربوط به مردم و شهری که این راه از آن می گذرد نمی باشد، چه بسا یک راه ارتباطی اقتصادی،  مورد استفاده یک جهانگشا و یا یک قوم غارتگر قرار گیرد و شهر اصلی این مسیر به ویرانه ای تبدیل شود که برای احیای اقتصادی و اجتماعی آن می بایست یک پروسه زمانی طی گردد و یا ممکن است این مسیر تجاری راهی باشد که یک دولتمردی در گذشته از آن عبور کرده و با مشاهده شهر عمده مسیر تجاری آن به رونق آن شهر کمک کرده باشد. در هر صورت راه خور جناح یکی از مسیرهای تاریخی مهم ایران می باشد که یک منطقه تمدن خیز را به یک ابراهه بین المللی و استراتژیک در کمترین مسافت ممکن وصل می کند. به این مسیر در دورانی از تاریخ که وسایل حمل و نقل به صورت قافله بوده است، نقش اساسی در آبادانی اقتصادی شهر جناح و به صورت کلی منطقه بستک و جهانگیریه قدیم داشته است. اما این نکته که این مسیر تجاری از چه زمانی مورد استفاده مردم منطقه قرار گرفته است، به درستی مشخص نیست. کشف آثار ساسانیان در تمب پرگان و آثاری که در مسیر این راه قدیمی قرار دارد، نگرش یک مورخ را در مورد این مسیر تایخی با اما و اگرهای متعددی روبرو می سازد. شاید تا پیش از این نگارنده این نوشتار بر این اندیشه بود که اوج رونق مسیر بازرگانی خور متعلق به اواخر دوره صفویه و آبادانی بندرکنگ بوده است، اما در حال حاضر با توجه به مباحثی که عنوان گردید و همچنین وجود آثار متعدد مربوط به ادوار تاریخی در قلعه کلات و این که منطقه جنوب ایران در دوره اشکانیان که پیش از ساسانیان می زیستند بسیار آباد بوده است، فرضیه های تاریخی متعددی در ذهن یک  مورخ و جغرافیادان متبادر می شود. مطمئنا بین مسیر تاریخی خور، تمب پرگان و قلعه کلات از یکسو و آثار مربوط به دوره ساسانی در کمشک که یکی از مسیرهای تزانزیتی کالا از جناح به استان فارس قدیم بود، ارتباط تاریخی و تجاری وجود داشت. بنابراین این فرضیه را که راه خور دارای قدمتی مربوط به پیش از اسلام باشد، می توان مطرح کرد، شاید با کاوش باستانشناسی که در آینده صورت می گیرد، به بحث گذاشتن این فرضیه و ایجاد مسئله در این ارتباط می تواند، حقایق نهفته ای از تاریخ شهر جناح به عنوان یکی از شهرهای مهم پسکرانه ای خلیج فارس و ارتباط دهنده فارس قدیم با خلیج فارس را هویدا سازد.

مسیر تاریخی- بازرگانی خور، دارای تاریخی به درازای تاریخ خلیخ فارس و کرانه ها و پسکرانه های آن است که با فاصله ای در حدود 42 کیلومتر که در صورت ایجاد پل ها و تونل های متعدد می شود فاصله را کمتر از 40 کیلومتر هم نمود، مهمترین مراکز تاریخی پسکرانه های خلیج فارس را به بندرچارک در خلیج فارس وصل می کند. مسیر تاریخی خور باعث آبادانی اقتصادی شهر جناح، کمشک و منطقه فرامرزان از یکسو و آبادانی ناحیه جهانگیریه با مرکزیت بستک از سوی دیگر به ویژه از دوره شاه عباس اول به بعد که تجارت خلیج فارس رونقی دیگر گرفت، شده بود.  از سوی دیگر ارتباط زیادی بین این را با راه کتل بستک، مسیر تاریخی که کوخرد و هرنگ را در حال حاضر به بستک در کمترین فاصله وصل می کند، وجود داشته است و مراکز دیده بانی بر قلعه کلات به خوب نشان دهنده پاسبانی از این مسیر تجاری است. در گذشته کاروان ها حق راهداری به امنیت دهندگان یک راه می دادند و این امن کننده راه می توانست بیشتر حاکم آن منطقه باشد و قلعه ها و حقوق پاسبان ها نیز بیشتر به این طریق تامین می شد. وجود قلعه خان بر فراز شهر بستک و تسلط بر راه کتل بستک و قلعه کلات که دشت هرنگ و مسیر کاروانی را از جناح تا رسیدن به هرنگ و عبور از آن به سوی بستک را در زیر نظر داشت، نشان از اهمیت امنیت را های تجاری برای حاکمان محلی بود که از دولت مرکزی ایرن تبعیت کامل داشتند.

احیای مسیر تجاری خور جناح که در حال حاضر در حال پیگیری مستمر می باشد، آبادانی بسیاری را برای مناطق مختلف شهرستان بستک و مناطق همجوار به ویژه بنادر شیبکوه به همراه می آورد. مسیر خور احیا کننده صدای کاروان هایی است که در گذشته حیات اقتصادی منطقه وسیعی از جنوب ایران به آن وابسته بود و این کاروان ها این مسیر را در می نوردیدند تا آبراهه بین المللی خلیج فارس را با کمترین فاصله به شهرهای مهم ایران و در نهایت پایتخت ایران وصل نمایند. راه خور در فراز و فرود تاریخ اقتصادی منطقه جنوب ایران به ویژه شهر جناح اهمیت اساسی داشته و هر موقع این مسیر امن بود و کاروان ها در امنیت از می گذشتند، شهر جناح و منطقه بستک آباد و پر رونق بود و هرگاه این مسیر به دلایل نا امنی یا مشکلات طبیعی رونقی نداشت، در عدم رونق تاریخ منطقه جنوب ایران تاثیر عمیقی داشت. این راه فقط یک راه اقتصادی نبود بلکه یک مسیر فرهنگی نیز بود که ارتباط دهنده مردم مناطق شیبکوه، پارسیان، بندرلنگه و کنگ با شهر جناح، منطقه بستک، فرامرزان، هرنگ و کوخرد، گوده، کوهیچ و صحرای باغ از لحاظ فرهنگی بود. بنابراین راه خور جناح که در حال حاضر هم بنا بر این است تا موقعیت اقتصادی گذشته خود را یکبار دیگر پیدا نماید، همواره می تواند برای تاریخ اقتصادی شهر جناح و دیگر مناطق اطراف در شهرستان بستک و استان فارس مثمر ثمر باشد. شاید در یک بستر زمانی مشخص با توجه به تخریبی که در مسیر کاروان رو خور جناح صورت گرفت، به صرفه اقتصادی نبوده است تا سرمایه زیادی برای احیای این مسیر تجاری خرج شود و بیشتر ترددها با دوره زدن کوه ها از مسیر راه بستک به بندرلنگه از طریق پیچ های گوچی صورت می گرفت، اما با پیشرفت منطقه شیبکو، بندرچارک و نزدیکی این بندر به جزیره توریستی تجاری کیش، اهمیت احیای راه خور برای دولت، خیرین و دست اندرکاران قتصادی کشور دو چندان شده است. در نوشتارهای بعدی در مورد تاریخ اقتصادی شهر جناح به نحوه تجارت در این مسیر تاریخی، اقتصاد کنونی شهر جناح، کشاورزی جناح در بستر تاریخ، باغداری جناح و غیره  به صورت مفصل پرداخته می شود.

 

 

 

                                                                             


5.2.1.0
V5.2.1.0